Kedi ve Köpekten İnsana Geçen 10 Zoonoz Hastalık: Belirtiler ve Korunma

Evinizde kedi ya da köpek varsa bu yazı sizi korkutmak için yazılmadı. İnsanların büyük çoğunluğu hayvanlarıyla yıllarca yaşıyor ve bu hastalıkların hiçbirini görmüyor. Yine de bazı enfeksiyonların hayvandan insana geçebildiğini bilmek işe yarıyor. Bunlara zoonoz diyoruz. Derlemeler tablonun özünü şöyle özetliyor: risk düşük ama sıfır değil, kişisel hijyen ve hayvanın düzenli bakımı bunu büyük ölçüde azaltıyor [1].

Aşağıda kedi ve köpeklerden geçebilen 10 hastalığı sıraladım. Her birinde şuna bakıyorum: nasıl bulaşıyor, insanda ne yapıyor, Türkiye’den ne biliyoruz, nasıl korunulur.

1. Kuduz

• Kaynak: Türkiye’de en önemli kaynak köpek. Kediler ve yabani hayvanlar da bulaştırabilir.
• Nasıl geçer: Isırık ve tırmıkla, virüs tükürükle taşınır. Küçük bir sıyrık bile yeterli olabiliyor; Türkiye’de ölümle sonuçlanan üç kuduz olgusunun birinde tek bulgu küçük bir sıyrıktı [5].
• Türkiye’de: Bir derlemeye göre Türkiye, Avrupa’da kentsel köpek kaynaklı kuduzun sürdüğü tek ülke [2]. 1992–2007 arasında bildirilen 39 insan kuduzu olgusunun 29’u köpek ısırığına bağlıydı. En çok olgu İstanbul, Şanlıurfa ve İzmir’den (4 olgu) geldi. Üstelik 39 hastanın 37’si temas sonrası aşıyı ve immünglobulini ya hiç almamış ya da yanlış almıştı [3]. Antalya’da şüpheli kuduz temaslarının %61,2’sinde kaynak köpekti [4].
• Korunma: Kedinizin ve köpeğinizin kuduz aşısını aksatmayın. Isırık ya da tırmıktan sonra yarayı sabunlu suyla bolca yıkayın ve vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna gidin. Hayvan sağlıklı görünse bile aşı durumu bilinmiyorsa karar hekime ait.

2. Tetanoz

• Dürüst bir not: Tetanoz klasik anlamda zoonoz değil. Etken bakterinin sporları toprakta ve çevrede yaşıyor. Hayvan hastalığın kaynağı değil, yaranın sebebi: ısırık ve tırmık derin, kirli yaralar açıyor ve sporlar oradan içeri girebiliyor [24,25]. Listede olmasının nedeni bu.
• Nasıl gelişir: Clostridium tetani sporları oksijensiz yara ortamında çoğalıyor ve sinir sistemini etkileyen bir toksin üretiyor. Sonuç kas sertliği ve spazmlar [24].
• İnsanda belirtiler: Ağız açmada güçlük (çene kilitlenmesi), boyunda ve sırtta sertlik, kas spazmları [24,26]. Japonya’daki bir olguda belirtiler köpek ısırığından 19 gün sonra başladı [24]. Şili’deki bir kedi ısırığı ve tırmığı olgusunda ise son temastan yedi hafta sonra [26].
• Ne kadar sık? Kesin sıklığı bilinmiyor. Hindistan’dan bildirilen 8.697 tetanoz hastalık bir seride hiçbiri hayvan ısırığına bağlı değildi [25]. Yine de gelişirse ciddi bir hastalık: gelişmekte olan ülkelerde ölüm oranı %45–50 civarında [25].
• Aşılı olmak yeter mi? Aşı hastalığı hafifletiyor ama kesin garanti vermiyor. Japonya’daki olguda yara yıkanmış, ertesi gün immünglobulin ve aşı yapılmıştı, yine de tetanoz gelişti. Yazarlar yetişkinlerde bağışıklığın zamanla azaldığını ve rapel aşının önemini vurguluyor [24]. Çocukluk aşılarını yaptırmış genç bir kadında kedi tırmığı sonrası görülen tetanoz hafif seyretti; aşı şiddeti azaltıyor [26].
• Korunma: Isırık ya da tırmığı sabunlu suyla yıkayın. Herkes kuduza bakıyor, tetanozu unutuyor: son tetanoz aşınızın tarihini hatırlamıyorsanız hekime söyleyin. Aşı ve gerekirse immünglobulin kararını hekim verir.

3. Kedi Tırmığı Hastalığı (Bartonella)

• Etken: Bartonella henselae adlı bakteri. Kediler başlıca rezervuar ve çoğu zaman sağlıklı görünürler [7].
• Nasıl geçer: Isırık ve tırmıkla. Kediler arasında bakteriyi pire taşıyor. Pire ve kene yoluyla da insana ulaşabildiği için tırmık öyküsü olmadan da hastalık görülebiliyor [6]. Köpeklerde de enfeksiyon bildirilmiş [6].
• İnsanda belirtiler: Tırmık yerinde birkaç gün içinde kabuklu kızarıklık, ardından o bölgedeki lenf bezlerinde şişlik, bazen ateş. Bağışıklığı baskılı kişilerde damar ve karaciğer tutulumu gibi ağır tablolar bildirilmiş [7].
• Korunma: Kedinizi pireden koruyun, sert oyunlardan kaçının, açık yarayı yalatmayın. Tırmık ya da ısırığı yıkayın.

4. Toksoplazmoz

• Etken: Toxoplasma gondii. Yaşam döngüsünü yalnızca kedilerde tamamlayan bir parazit [8].
• Nasıl geçer: Kedi dışkısıyla çıkan oosistlerin yutulmasıyla. Ama insanlardaki enfeksiyonun önemli bir bölümü az pişmiş etten ve kirli su ya da besinden geliyor [8,9]. Kediyi sevmek tek başına yetmez.
• Kedi ne kadar riskli? Enfekte kediler oosist saçar, ancak bu kısa sürer ve tekrarı nadir [9]. Oosistler dışkıda ortamda olgunlaştıktan sonra bulaştırıcı olur [9]. Kum kabını her gün temizlemek bu yüzden işe yarıyor.
• Kimler dikkat etmeli: Gebelikte ilk kez enfekte olan kadınlarda düşük ya da bebekte doğumsal bozukluk riski var. Bağışıklığı baskılı kişilerde ensefalit, sağlıklı kişilerde ise göz tutulumu görülebilir [8]. Gebelikten önce enfeksiyonu geçirmiş (seropozitif) kadınlar için risk minimal [9].
• Korunma: Gebeyseniz kum kabını başkası temizlesin ya da eldivenle temizleyin. Kediye çiğ et vermeyin, bahçe işinde eldiven kullanın, ellerinizi yıkayın. Kediyi evden vermeniz gerekmez.

5. Toxocara (Askarid Larvası)

• Etken: Köpeklerde Toxocara canis, kedilerde Toxocara cati adlı yuvarlak solucanlar.
• Nasıl geçer: Hayvanın dışkısıyla çıkan yumurtaların yanlışlıkla yutulması. Toprak, kum havuzu ve kirli eller en sık yol. Çocuklar toprağa ve ağıza götürülen şeylere daha yakın olduğu için en riskli grup.
• İnsanda belirtiler: Larvalar vücutta göç eder. Üç tablo tarif ediliyor: iç organları tutan (viseral larva migrans), gözü tutan (oküler) ve belirsiz şikâyetlerle seyreden gizli toksokaryaz [11].
• Türkiye’de: Seropozitiflik oranları %1 ile %56 arasında değişiyor. Risk faktörleri arasında kırsalda yaşamak, köpek sahibi olmak, çocukluk, tırnak yemek ve toprak yeme sayılıyor [10]. Isparta’da 534 kişinin %13,6’sında antikor saptandı ve köyde yaşayanlarda oran daha yüksekti [11]. Muğla’da yapılan bir çalışmada evcil hayvan kliniklerinde çalışan veteriner hekimlerde seropozitiflik daha yüksek çıktı [12]. Kısacası bu bizim mesleğimiz için de geçerli bir risk.
• Korunma: Yavru köpek ve kedileri düzenli kurtlandırın (veteriner hekimin programıyla), dışkıyı toplayın, çocukların oynadığı kum havuzunu örtün, el yıkamayı alışkanlık yapın.

6. Dermatofitoz (Mantar, Ringworm)

• Etken: Cilt, tüy ve tırnak gibi keratinli dokuları seven mantarlar. En sık bildirilen zoonotik tür Microsporum canis, ve çoğunlukla kedilerle ilişkilendiriliyor [13].
• Nasıl geçer: Doğrudan temasla ya da hayvanın tüyleriyle bulaşmış ortamla (yatak, halı, tarak) [14].
• Hayvanda: Tüy dökülmesi, pullanma, kabuklanma [14].
• İnsanda: Yuvarlak, kenarı belirgin, kaşıntılı döküntüler. Çocuklarda saçlı deride tinea capitis ve iltihaplı, şişkin kerion gelişebiliyor [13].
• Korunma: Hayvanda yuvarlak tüy kaybı görürseniz beklemeyin, muayeneye getirin. Tanı ve tedaviden önce kucaklamayın, ortamı temizleyin, sonra ellerinizi yıkayın.

7. Leptospiroz

• Etken: Leptospira adlı bakteri.
• Nasıl geçer: Köpek, sığır, domuz ve kemirgenlerin idrarıyla bulaşmış su ya da toprakla temas yoluyla [16]. Köpekler belirti göstermeden de idrarla bakteri atabilir. Köpekten insana doğrudan bulaşma yaygın değil, ama mümkün [15].
• İnsanda belirtiler: Ateş, kas ağrısı, baş ağrısı. Ağır seyrettiğinde sarılık ve böbrek sorunları.
• Türkiye’de: Güneydoğu Anadolu’da yaklaşık yarım milyon nüfuslu bir bölgede iki yılda 18 yaş altı 36 doğrulanmış olgu bildirildi ve %92’si kırsaldaydı. Çalışmanın yazarları Türkiye’deki gerçek insidansın bilinmediğini belirtiyor [16].
• Korunma: Köpeğinizin aşı programında leptospira bileşeni olup olmadığını veteriner hekiminize sorun. Gölet ve su birikintilerinden uzak durun. Köpeğiniz hastaysa idrarıyla temas ederken eldiven kullanın.

8. Salmonella ve Campylobacter (Bağırsak Enfeksiyonları)

• Etken: İki bakteri grubu. Dışkıyla bulaşıyor ve insanda gastroenterite yol açıyor [15].
• Hayvanda: Köpek ve kedilerin çoğu belirtisiz taşıyıcı. Köpekler ve özellikle yavrular Campylobacter için önemli rezervuar [15,17].
• Nasıl geçer: Dışkıyla bulaşmış ellerle ağıza. Kedi ve köpekle temas, insanlarda Campylobacter enfeksiyonu için bilinen bir risk faktörü. Hayvanlardan izole edilen bazı suşlar yaygın antibiyotiklere dirençli çıkmış [17].
• İnsanda belirtiler: İshal, karın ağrısı, ateş, bulantı.
• Korunma: Hayvanla oynadıktan ve dışkıyı temizledikten sonra el yıkayın. Mutfakta hayvan kabını sebze ve et hazırlama yerinden ayrı yıkayın. Çiğ tavuk ve çiğ et gibi riskli besinlerle beslemeyin.

9. Kistik Ekinokokkoz (Kist Hidatik)

• Etken: Köpek tenyası Echinococcus granulosus. Köpek ve kurt gibi etoburlar kesin konak.
• Nasıl geçer: Köpeğin dışkısında çıkan yumurtaların insanın ağzına ulaşması. İnsan bu döngüde yanlışlıkla ara konak oluyor ve karaciğerde ya da akciğerde kistler gelişiyor.
• İnsanda belirtiler: Kistler yıllarca yavaş büyür ve uzun süre belirti vermeyebilir; büyüdüklerinde karın ağrısı ya da öksürük gibi şikâyetler çıkabilir, tedavi çoğu zaman cerrahidir.
• Türkiye’de: Hastalık, koyunculuğun yapıldığı bölgelerde ciddi bir halk sağlığı sorunu olarak tanımlanıyor [19]. Kayseri kırsalında 2.242 kişinin taranmasında seropozitiflik %2,7, görüntülemeyle doğrulanan kist oranı %0,5 bulundu [18].
• Korunma: Köpeğe çiğ sakatat vermeyin. Kurban döneminde bu özellikle önemli. Köpeğinizin parazit önlemlerini veteriner hekimin önerdiği aralıklarla yaptırın, ellerinizi yıkayın.

10. Leishmaniasis (Kala-azar)

• Etken: Leishmania infantum, tek hücreli parazit. Köpek başlıca rezervuar.
• Nasıl geçer: Kum sineğinin ısırığıyla. Köpeği sevmek ya da dokunmak bulaştırmaz; köpek rezervuar görevi görür, sinek aracıdır [21].
• İnsanda belirtiler: Uzun süren ateş, dalak ve karaciğerde büyüme, kansızlık. Çocuklarda ve bağışıklığı zayıf kişilerde daha ağır seyreder.
• Ege’de: Visseral leishmaniasis Ege ve Akdeniz bölgelerinde bilinen bir hastalık [21]. Denizli’de yapılan bir tarama 140 köpeğin %20,7’sinde antikor buldu ve bunların büyük kısmı belirtisizdi. Aynı çalışmada 329 çocuğun hepsi negatif, 217 yetişkinin ise 2’si pozitif çıktı [20].
• Korunma: Akşam ve gece sinek aktivitesi yüksek; köpeği o saatlerde dışarıda bırakmayın. Köpek için sinek kovucu ürünleri veteriner hekimle seçin. Evde sineklik kullanın. Köpekteki belirtiler için kene ve pire yazımıza bakın.

11. Isırık ve Tırmık Enfeksiyonları (Pasteurella, Capnocytophaga)

• Etken: Köpek ve kedilerin ağız florasında normalde bulunan bakteriler. Pasteurella multocida kedi ve köpeklerin ağzında yaşar [22]. Capnocytophaga canimorsus da köpek ve kedi tükürüğünde bulunur [23].
• Nasıl geçer: Isırık, tırmık, bazen yalama. Köpek ısırıklarının %3–18’i, kedi ısırıklarının ise %20–80’i enfeksiyona dönüşüyor [22]. Kedi dişleri dokuya derin işlediği için ısırık küçük görünse de tehlikeli olabiliyor [22].
• İnsanda belirtiler: Yarada birkaç saat içinde kızarıklık, ısı, ağrı, irin. Capnocytophaga ise dalağı olmayan, alkol kullanımı olan ya da bağışıklığı baskılı kişilerde sepsise yol açabiliyor. Eski bir derlemede sepsis vakalarının yaklaşık %40’ında hiçbir risk faktörü yoktu ve ölüm oranı %30 civarındaydı [23].
• Korunma: Yarayı bol sabunlu suyla yıkayın. Hayvan küçük görünse bile kedi ısırıklarını ciddiye alın. Dalağı alınmış ya da bağışıklığı baskılı biriyseniz herhangi bir ısırıkta hemen hekime gidin. Gerekirse tetanus ve antibiyotik kararını hekim verir.

Listede Olmayan Ama Bilinmesi Gerekenler

On bir maddeye sığmayan başka zoonozlar da var. Kahverengi köpek kenesinin taşıdığı Akdeniz benekli humması ve pire kaynaklı tenya bunlardan ikisi; ikisini de kene ve pire yazımızda anlattım. Uyuz, Giardia ve MRSA gibi etkenler de hayvandan insana geçebiliyor [1].

Kimler Daha Dikkatli Olmalı?

Hamile kadınlar, küçük çocuklar, yaşlılar, bağışıklığı baskılayan bir ilaç kullananlar ve dalağı alınmış kişiler. Bu gruplarda enfeksiyonlar daha ağır seyredebiliyor [1,22,23]. Yine de kedi ya da köpekten vazgeçmeniz gerekmiyor. Kurallar bilinince yeterli oluyor.

Riski Azaltan 7 Alışkanlık

1. Hayvanla oynadıktan, dışkısını temizledikten ve yemekten önce ellerinizi yıkayın.
2. Aşı ve parazit programını aksatmayın. Koruyucu hekimlik sayfamızda bunun detayları var.
3. Kedi kum kabını her gün temizleyin, köpeğin dışkısını toplayın.
4. Isırık ve tırmıkları hemen sabunlu suyla yıkayın, gerekirse hekime gidin.
5. Hayvanlara çiğ et ve sakatat vermeyin.
6. Kedinizi ve köpeğinizi pire ve kenelerden koruyun.
7. Yılda en az bir kez check-up yaptırın.

Sık Sorulan Sorular

Kedimle aynı yatakta uyumak tehlikeli mi? Sağlıklı, aşılı ve parazit programı düzenli bir kedide risk düşük. Bağışıklığı zayıf biriyseniz ya da kedide deri sorunu, tırmık gibi sorunlar varsa dikkatli olun.

Gebeyken kedimi evden göndermeli miyim? Hayır. Kum kabını başkası temizlerse ya da eldivenle temizlerseniz, eller yıkanırsa ve kediye çiğ et verilmezse risk çok düşük [9].

Köpeğim yüzümü yalarsa ne olur? Çoğu zaman bir şey olmaz. Yine de açık yara, ağız çevresi ve gözlerin yalanmasını önleyin; özellikle bağışıklığı zayıf kişilerde [23].

Kedinizin ya da köpeğinizin aşı, parazit ve kontrol programını planlamak için Narlıdere’de bizi arayabilirsiniz: 0 555 388 70 35

Adres: Mithatpaşa Cad. No: 350/AA, Aydınlar Sitesi A Blok (Şehitlik Durağı Arkası), Narlıdere, İzmir.

Yazan: Veteriner Hekim Mert Erdoğan, Foks Veteriner Kliniği

Kaynaklar

1. Chomel BB. Emerging and re-emerging zoonoses of dogs and cats. Animals (Basel). 2014;4(3):434–445. doi:10.3390/ani4030434
2. Rabies epidemiology and control in Turkey: past and present. Epidemiol Infect. 2010;138:305–312.
3. Epidemiology of human rabies in Turkey: 1992–2007. Turk J Med Sci. 2009;39(4).
4. Öztoprak N, Berk H, Kızılateş F. Preventable public health challenge: rabies suspected exposure and prophylaxis practices in southwestern of Turkey. J Infect Public Health. 2021;14(2):221–226. doi:10.1016/j.jiph.2020.12.012
5. Büyük Y, Uzun I, Aybar Y, Kurnaz G, Özaras R. Rabies in Turkey: three human cases illustrating the importance of suspecting exposure. Wilderness Environ Med. 2007;18(3):214–217.
6. Mosbacher M, ve ark. Cat scratch disease and arthropod vectors: more to it than a scratch? J Am Board Fam Med. 2010;23(5):685–686. doi:10.3122/jabfm.2010.05.100025
7. Feline bartonellosis: a review. J Hellenic Vet Med Soc.
8. The zoonotic aspect of Toxoplasma gondii in human and animals: a review. Al-Anbar J Vet Sci. 2024.
9. Wright I. Toxoplasmosis: zoonotic risk and management strategies. Vet Times. 2016.
10. Taylan-Özkan A. Sources and seroprevalence of toxocariasis in Turkey. In: Toxocara and Toxocariasis. Academic Press; 2020.
11. Seroepidemiological investigation of toxocariasis in the Isparta region of Turkey. Iran J Parasitol. PMC3279832.
12. Sözen H, ve ark. Seroepidemiological study of toxocariasis among volunteers animal husbandry workers and veterinary in southern Anatolia in Turkey in 2014. Iran J Parasitol. 2015.
13. Gupta AK, ve ark. Global dermatophyte infections linked to human and animal health: a scoping review. Microorganisms. 2025;13(3):575. doi:10.3390/microorganisms13030575
14. FECAVA Working Group on Zoonoses. Dermatophytosis (fact sheet). 2022.
15. Ghasemzadeh I, Namazi SH. Review of bacterial and viral zoonotic infections transmitted by dogs. J Med Life. 2015. PMC5319273
16. Orhan Ö, Elçi H. Epidemiology, clinical and laboratory findings of pediatric leptospirosis in Southeastern Turkey. Iran J Pediatr. 2024. doi:10.5812/ijp-142968
17. Acke E. Campylobacteriosis in dogs and cats: a review. N Z Vet J. 2018;66(5):221–228.
18. Yazar S, Yaman O, Çetinkaya F, Şahin İ. Cystic echinococcosis in Central Anatolia, Turkey. Saudi Med J. 2006;27(2):205–209.
19. Seroprevalence of human cystic echinococcosis and risk factors in animal breeders in rural communities in Denizli, Turkey. J Infect Dev Ctries. 2014;8(9):1188–1194.
20. Töz SÖ, ve ark. Serological and entomological survey of zoonotic visceral leishmaniasis in Denizli Province, Aegean Region, Turkey. 2009.
21. Doğan N, Özbel Y, Töz SÖ, Dinleyici EÇ, Bor Ö. Sero-epidemiological survey on canine visceral leishmaniasis and the distribution of sandfly vectors in northwestern Turkey: prevention strategies for childhood visceral leishmaniasis.
22. Pasteurella multocida infection in humans. Pathogens. 2023;12(10):1210.
23. Capnocytophaga canimorsus infections: review of the literature and 12 cases in France. PMID: 8905316.
24. Tetanus following canine bite in Japan: a case report and literature review. Infect Drug Resist. 2023. doi:10.2147/IDR.S442279
25. Tetanus following dog bite (olgu sunumu). PMC3483517
26. Tétanos secundario a mordedura y arañazo de gato en una paciente previamente vacunada. Rev Chil Infectol.